X
تبلیغات
فرش

فرش

طراحی، نقشه کشی،چله کشی، رفوگری، رنگرزی، نقش برجسته، تابلو بافی، حجم بافی، گلیم

آموزشگاه آزاد فرش پالاس(پازیریک سابق)

 

        آموزشگاه آزاد فرش پالاس(پازیریک سابق)

              دارای مجوز رسمی از سازمان فنی و حرفه ای کشور تاسیس ۱۳۸۳

    مدیریت : حمیدی

+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و یکم فروردین 1391ساعت 0:29  توسط دریا  | 

تاریخچه فرش

        

                تاریخچه فرش

کلمه فرش به معنی گستردن وآنچه بر زمین پهن می شود است و در فرهنگ عامه به زیر انداز گفته می شود،اگر چه گلیم،زیلو و جاجیم و...نیز فرش محسوب شده،اما اصطلاح فرش معمولا برای قالی به کار برده می شود.

کلمه قالی نیز از کلمه ترکی،قالین به معنی فرش پرز دار گرفته شده که با نخ و پشم و یا ابریشم و نقوش مختلف باشد.

اولین و قدیمی ترین فرش (  فرش طرح دار) شناخته شده در جهان ،فرش  پازیریک است این فرش در سال ۱۳۲۷ هجری شمسی به وسیله یک باستان شناس روسی به نام پروفسور رودنکو در گور یکی از پادشاهان سکایی در دره آلتایی ، در نقطه ای به نام پازیریک در ۸۰ کیلومتری مرز مغولستان خارجی و۲۰۰ کیلومتری جنوب شرقی پی اسیک کشور شوروی سابق کشف شد.علت اینکه این فرش تا به حال سالم مانده آنست که به خاطر شکافی که احتمالا به وسیله دزدان برای ربودن اموال درون گور در آن پدید آمده،آب در گور مذکور راه یافته است  و با یخ زدن آبهای موجود در گور و عملکرد آن به صورت یخچال طبیعی،باعث شده که فرش پازیریک از پوسیدگی محفوظ بماند.

بررسی های پژوهشگران بر روی نقوش این فرش و شباهت زیاد آن به نقشهای اصیل هخامنشی،نشان می دهد که تاریخ هنر بافت فرش مربوط به ۲۵۰۰ سال پیش است و احتمالا پازیریک از دست بافته های مادها و پارتها است.

قسمت بیرونی حاشیه این فرش نقش تکراری کوچکی از جانوری افسانه ای و بالدار است وپس از آن یک ردیف سوار که یکی در میان ایستاده و سوار بر اسب می با شند و همه در حال راه رفتن هستند. یک ردیف گوزن خالدار ، یکی در میان با سواران و پیادگان و مردانی که در کنار اسبان راه می روند ، با پوشش و اسلحه خود آشکارا  نقش ستونهای تخت جمشید را تداعی می کنند. 

جنس پرز این فرش از پشم بوده و رنگهای آن(سرخ،سبز،آبی،نارنجی و نوعی سبز متمایل به آبی است) نوع گره متقارن یا ترکی بوده وتعداد آن در هر ۱۰ سانتی متر مربع ۳۶۰۰ گره می باشد. ابعاد پازیریک ۱۸۳ سانتی متر در ۲۱۰ سانتی متر است.

 

+ نوشته شده در  شنبه دوازدهم فروردین 1391ساعت 21:0  توسط دریا  | 

در طول تاریخ ایران ،فرش بافی به عنوان یک عامل اقتصادی مطرح و مورد توجه بوده است.

تاریخ ایران ،فرش بافی عامل اقتصادی

تاریخ نویسان و جهان گردان  به استفاده ایرانییان از فرش بر روی اسب به جای زین  و یا زیر رختخوابهایشان در زمان هخامنشیان،اشاره کرده اند.

و اما در زمان ساسانیان،ایرانیان در هنر و صنایع بافندگی تسلط بسیاری داشته اند و بافته های آنان در سراسر جهان معروف بوده است. از جمله فرش معروف بهارستان که هنگام جنگ ایران و اعراب به دست فاتحان افتاد. این فرش که به بهار خسرو نیز معروف بوده،در تارو پودش  از رشته های طلا استفاده شده و تزئیناتی از قبیل جواهرات و سنگهای قیمتی نیز در آن به کار رفته و با  استفاده از نخهای رنگین ، فصلهای سال  به زیبائی در آن بافته شده است.

بعد از اسلام و از بین رفتن صنایع و حرفه های لوکس  و تجملی،به نظر می آید که فرش بافی در شهرها و روستاها  رشد بیشتری کرده باشد اما متاسفانه نمونه ای از آن دوران در دست نیست جز نمونه هائی از پارچه،چند نمونه گلیم ونمد از زمان حکومت آل بویه وبعد سلجوقییان

دردوران ایلخانان مغولدر یکی از صفحات شاهنامه دموت، حاشیه ای از یک فرش نقشه دار  دیده می شود.نمونه هایی از فرشهای بافته شده در این دوره ،در نقاشی های  هنر مندانی چون بهزاد و میرک مشاهده شده که نقشه های آن عمدتا شکسته و حاشیه های آن متاثر از نقوش مغولی است.

با آغاز حکومت خاندان صفویهبرخی از پادشاهان هنر دوست این خاندان نظیر شاه طهماسب و شاه عباس صفوی به تشویق و ترویج هنرهای ملی و سنتی ،به خصوص فرش بافی پرداختندکه بسیاری از این فرشها اندازه ای بزرگ داشته و در کارگاههای سلطنتی بافته می شده اند.   طرحهای این فرش ها با عناصر اسلیمی و گردان توسط هنرمندان بزرگ آن زمان طراحی و ترسیم شده که ا ز معروفترین فرشهای این دوره فرش شیخ صفی است که در بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی در شهر اردبیل بوده است .  ابعاد این فرش     ۲۸/۱۱در۳۸/۵   متر است  به علت جهل حاکمان این دوره ،این اثر تاریخی  به وسیله دلالان  خارجی ربوده  و اکنون در موزه ویکتوریاآلبرت لندن نگهداری می شود.از دیگر فرشهای معروف این دوران فرش شکارگاه است که در یکی از موزه های  ایتالیا است. 

در دوران قاجاریههنر ایران تحت تاثیر هنر و نقاشی اروپایی قرار گرفت از جمله فرش ،و نقشهایی چون گل فرنگ(دسته گلی،کف ساده گلدار )و فرشهای بدون حاشیه ویا حاشیه های گوبلنی بر روی فرشهای ایرانی ظاهر شد.به دلیل نفوذ فرهنگ اروپایی  و ورود کالاهای خارجی به بازارهای ایران،تولید فرش تا اندازه زیادی رونق گرفت. در شهر های بزرگی  همچون اصفهان،کاشان،تبریز و مشهد طراحان وهنرمندان بزرگی  بر روی فرش ها نقش آفرینی کردند و از این دوران به بعد تحول جدیدی در فرش بافی ایران پدیدار شد و این صنعت روز به روز گسترش یافت.در طول سالهای ۱۳۲۰-۱۲۹۰ هجری شمسی طراحان هنرمندی  شروع به فعالیت کردند ،این سالها که عصر طلایی تجدید حیاط طراحی  و بافت فرش نامیده می شود ، فرش های زیادی با نقوش بسیار زیبا و با ارزش برای کاخها و عمارات دو لتی بافته شد .ناگفته نماند که با رشد روز افزون قالی بافی ،به خصوص در اواخر دوران قاجار و اوایل دوره پهلوی ،مساله دیگری هم در حال گسترش بود و ان بهره کشی و استعمار کارگران قالی باف بود.

 

+ نوشته شده در  شنبه دوازدهم فروردین 1391ساعت 20:56  توسط دریا  | 

نقشه فرش

                  نقشه فرش

در هنر و صنعت فرش بافی،نقشه و طرح اساسی ترین ومهمترین بخش کار به شمار می رود.اصالت وهویت ملی یک فرش از روی نقشه آن شناخته می شود. نقشه فرش نیز مانند یک کتاب ، فرهنگ یک قوم را به سادگی و زیبایی نشان می دهد .

به علت آسیب پذیر بودن مواد مصرفی در فرش ،نتوانسته ایم به طرح های اولیه و اقوام آن دست یابیم اما از روی آثار و هنرهای دیگر  می توان حدث زد که ابتدایی ترین نقوش ،نقوش و بافته های ذهنی است .

به طور کلی برای پیاده کردن طرح روی قالی ،از دو روش استفاده می شود :

۱-ذهنی بافی         ۲-استفاده از نقشه شطرنجی

ذهنی بافی: بافنده از ذهن خلاق خود کمک می گیرد و طرحها بر گرفته و الهام گرفته از طبیعت اطراف اوست . نقوش انتزاعی و ساده و اکثرا به صورت هندسی است . با اینکه این روش در گذشته رایج بوده اما هنوز  عشایر فارس،اقوام ترکمن،عشایر سیستان و بلوچستان،مردم کردستان،آذربایجان،روستاهای اصفهان و یزد،کرمان،کلار دشت(مازندران)و...از این روش استفاده می کنند.

استفاده از نقشه شطرنجی: در این روش بافنده از طرحها و نقشه هایی استفاده می کند که قبلا توسط طراح ،طراحی و بر روی کاغذ شطرنجی کشیده و بعد توسط نقشه کش رنگ آمیزی و نقطه شده است.

مزایای استفاده از نقشه های شطرنجی و نقطه شده نسبت به ذهنی بافی ،این است که :                    

۱-بالا رفتن سرعت بافت       ۲-بالا رفتن دقت در بافت       ۳-استفاده از طرحهای متنوع در بافت        ۴-راحتی در پیاده کردن طرح برای بافنده     ۵-آموزش آسان برای همه علاقمندان به بافت فرش     ۶- زیبایی و یکدستی بافت   ۷-به دست آوردن کیفیت بالا   ۸-جاودان ماندن طرحها و نقشه ها    

 

 

+ نوشته شده در  شنبه دوازدهم فروردین 1391ساعت 20:30  توسط دریا  | 

فرشهای دو رو

فرشهای دو رو به فرشهایی گفته می شود که هر دو طرف آن دارای پرز است .

این نوع فرشها قابل استفاده برای کف پوش نیست و بیشتر برای نیم پرده ،پرچم و دیگر دست بافته هایی که دو طرف آن به خوبی مشخص است استفاده می شود.

چله کشی فرشهای دو رو ، فارسی و گره آن(ترکی ،فارسی)است.

در این نوع بافت میتوان  همزمان از دو بافنده ، در پشت و روی دار  استفاده کرد.

نقشه و طرحی که در دو طرف این فرشها استفاده می شود می تواند متفاوت یا یکسان باشد.

بافت این نوع فرشها نیاز به مهارت زیادی دارد ،رج اول طبق نقشه بافته و پودکشی و قیچی می شودوهمزمان طرف دیگر دار رج اول بافته ،پودکشی و قیچی می شود به همین ترتیب تا همه رجها طبق نقشه بافته شود .

نکته مهم این است که رجشمارها بخوبی باید محاسبه و اندازه گیری شود،در غیر این صورت فرش دچار بالا زدگی میشود زیرا به ازاء هر رج نقشه روی دار دو رج بافته می شود.

+ نوشته شده در  پنجشنبه ششم تیر 1392ساعت 21:22  توسط دریا  | 

انواع فرش از نظرپود گذاری

 

انواع فرش از نظرپود گذاری

فرش تخت بافت

در این نوع بافت ، هر رج یک پود کلفت دارد  که در هنگام رد شدن،پود به صورت زیر و رو و عکس رد شدن پود در رج قبلی و بعدی می با شد. دو تاری که برای گره زدن انتخاب میشوند ،در کنار هم به صورت موازی قرار می گیرند در نتیجه هر گره از پشت به صورت دو گره دیده می شود. این نوع بافت بیشتر در فرشهای روستایی استفاده می شود.

فرش لول بافت

در این نوع بافت ،از دو پود کلفت و نازک استفاده می شود که رد شدن پود دومی از بین چله ها عکس پود اولی است. به این صورت که پود کلفت  از زیر موج یا زیگزاگ رد میشود و پود نازک به صورت شل از بالای موج رد شده و به کمک دفه یا دفتین روی پود کلفت خوابانده می شود در نتیجه گره ها از پشت فرش ،در یک راستا قرار می گیرند وغالبا پود کلفت و نازک دیده نمی شود. این نوع بافت بیشتر در فرشهای شهری استفاده می شود.

فرش نیم لول بافت

در این نوع بافت،در هر رج از دو پود با یک ضخامت استفاده می شود که به صورت زیر و رو رد می شوند.ضخامت این پودها نه به حد فرشهای تخت،و نه به نازکی پود قالی لول است. در پشت فرش گره ها به صورت یکی بزرگ ویکی کوچک وپودها به صورت یکی در میان و عکس هم دیده می شود.(در بافت فرشهای تخت و نیم لول، دار فرش باید کوجی داشته باشد ،اما برای فرش لول ، داشتن کوجی  لازم نیست.)

بافت فرشهای هنری و ممتاز

در این نوع بافت ها ،از نقوش و طرح هایی نظیر چهره، منظره های بدیع ، بناهای تاریخی و نقا شی های معروف هنرمندان استفاده می شود که دارای تنوع رنگ فراوان وبافت بسیار ظریف و رجشمار بالا می باشد.معمولا در این نوع بافته ها از نخ ابریشم  برای چله کشی ورجشمار بالای 40 و نقشه و مواد اولیه مرغوب  و بافنده ماهر استفاده می شود.

انواع ممتاز بافی

فرش گرد (دایره بافی)

چله کشی این نوع بافت، مانند فرشهای مستطیلی است با این تفاوت که تعداد تار بیشتری برای کناره بافی در نظر گرفته می شود و اطراف فرش گرد را به اندازه 3 تا 5 سانتی متر ، گلیم بافی یا کرباس بافی می کنند.در این روش می توان روی چله دو دایره یکی با قطر فرش مورد نظر و دیگری بزگتر از آن رسم کرد و با مداد کشید و با مهارت در هر رج ، قسمت بیرونی محیط دایره اصلی را گلیم بافی کرد و دایره اصلی را طبق نقشه بافت.

فرش بیضی

در فرشهای بیضی ،محاسبه تعداد چله ها و پیاده کردن نقشه و چله کشی و بافت ، مانند فرش گرد است با این تفاوت که در فرش بیضی ، قطرها به یک اندازه نیست ومحاسبه تعداد چله از روی قطر کو چکتر انجام می شود.

فرش چند ضلعی

این نوع فرشها نیز مانند فرشهای گرد چله کشی و بافت می شود با این تفاوت که نیازی به کشیدن دایره نیست وطبق نقشه، روی چله ها به تعداد مورد نیاز تارهای سوف و در نتیجه گره ها اضافه می شود.بافت این نوع فرشها نیاز به دقت و مهارت زیادی دارد وگرنه فرش کج وبدون کیفیتی حاصل می شود.

چهره بافی(بافت تصویری)

فرش بسیار ظریفی است که اغلب از چهره شخصیت ها و مشاهیر علم و هنر وادب ویا مینیاتور بافته می شود . در فرشهای تصویری به دلیل ظرافت کار ، نقوش و خطوط مربوط به عناصر تشکیل دهنده صورت از  خانه های کاغذ شطرنجی عبور می کنند و از این نظر ، گاهی ممکن است که بافنده به جای یک گره ، از دو یا حتی شش  گره استفاده کند.

انواع گره در چهره بافی :

1-    تک تاری   2- گره آویز  3- گره آزاد (بدون گره)     4 - گره دو رنگ     5  – گره کمکی  6-گره مضاعف    7- گره مغلوب

منظره بافی

در این نوع بافت ، باید بافنده ماهر و متخصص باشد زیرا در منظره بافی برای طبیعی جلوه دادن طرح ، از انواع سایه روشن استفاده می شود از این رو باید تنوع رنگ زیاد باشد. هنرمند قالی باف با استفاده از خامه های رنگین متعدد ، به صورت تیره و روشن ، بیننده را به جانب شادی یا غم ، هیجان و یا آرامش  آشکار و نهان طرح می کشاند.

دو ریزه بافی

در این نوع بافت ، نیاز است که بعضی از قسمتهای فرش ریزتر بافته شود بنابر این بافندگان ابتدا چله را از نخ نازکی انتخاب می کنند و چله کشی را به صورت دو برابر (دو زیر و دو رو) انجام می دهند و عمل بافت را نیز به صورت معمولی و درشت ولی باگره دو جفتی آغاز کرده و ادامه می دهند. هنگامی که کار به نقطه حساس و ظریف نقش رسید ، با زدن هاف متضاد ، مجموع گره ها را دو برابر کرده تا بتوانند ریزه کاریهای نقش را به صورت طبیعی و واقعی بافته و جلوه گر سازند.

فرش دو رو

 

دو رو بافی در ایران از سابقه طولانی بر خوردار است. فرش دو رو فرشی است که در دو طرف آن یک نقش یا دو نقش متفاوت با رنگهای مختلف بافته می شود .این فرش بیشتر جنبه هنری و زینتی دارد  و به عنوان کف پوش از آن استفاده نمی شود .چله کشی این نوع فرش با فرشهای یک رو متفاوت است و دو روی فرش هم زمان بافته می شود.

محفور بافی

فرشی است که در زمینه آن از گلیم بافی استفاده می کنند و نقوش آن از پرز و بر جسته است.

انواع محفور بافی

محفور بافی ساده(یک رو): در این نوع بافت زمینه و متن کار به صورت گلیم و بدون گره و پرز است ، اما نقوش  در یک طرف آن بافته می شود که در این صورت پرزها و نقوش به صورت برجسته نمایان می شود.

در فرشهای محفور بافی ساده ، معمولا برای پود از نخهای براق زر و سیم دار استفاده می شود .

محفور بافی دو رو: در این نوع بافت ، فرش به صورت دو رو بافته می شود .در واقع پشت نقشه یک طرف از فرش ، زمینه و متن طرف دیگر فرش است.

 فرش لایه دار

در این نوع فرشها ، با استفاده از تارهای اضافی که در نقاط ضروری به تارها ی اصلی فرش گره زده می شود ، کار بافت لایه روی فرش صورت می گیرد.مثلا اگر در متن یک نقشه ، قالیچه ای وجود دارد که شخصی روی آن نشسته است  وقسمتی از نقوش و ریشه های آن مشخص است، بافنده در آن قسمت تارهایی به تارهای اصلی گره می زند و پس از بافت متن اصلی فرش، مطابق با نقشه ، بر تارهای اضافه شده بافت انجام می دهد ودر پایان تارهای لایه روی فرش به نحوی بریده می شود که حالت ریشه پیدا کرده و به صورت آویزان قرار می گیرد.

 

 

+ نوشته شده در  شنبه نوزدهم فروردین 1391ساعت 22:21  توسط دریا  | 

چله کشی

                   چله کشی

در مطالعه مراحل بافت فرش عمليات چله كشي – گره زني – پودر گذاري و ساير ريزه كاري هاي فني را كم و بيش به تفصيل شرح مي دهيم.
چله (تار): چله مجموع نخ هايي با تاب زياد است كه به موازات يكديگر و با كشش معيني بر روي ميله هاي سر دار و ريز دار پيچيده مي شوند. ظرافت و ضخامت نخ هاي چله بر حسب تعداد گره هاي مورد نظر در فرش متفاوت است به عنوان مثال براي فرش هاي درشت بافت نخ هاي چله 12 لا و براي فرش هاي ظريف تر (40 و 45 گره در 5/6 سانتي متر) نخ هاي 9 لا و براي فرش هاي ريز بافت چله هاي ابريشمي بكار مي برند. نخ هاي چله سفيد رنگ در مراكز بافندگي شهري كاربرد بيشتري دارند در حالي كه فرش هاي ايلياتي قشقائي، بلوچي، لري و بختياري بيشتر چله هاي رنگي دارند.
چله كشي
چله كشي يكي از مهمترين مراحل بافت فرش است. در يك بافت تميز و شسته رفته نقش چله كش (تنه تاب) وارد و مسلط را هرگز نمي توان از كار بافنده با صبر و حوصله آن كم بهاتر شمرد. در امر چله كشي علاوه بر مهارت استاد كار چله كش انتخاب مواد اوليه مرغوب و دار مناسب نيز حائز اهميت فراوان است. انتظار بيهوده اي است كه از يك دار كج و كوله حتي با نظارت چله كش ماهر بتوان فرشي بي عيب و نقص پائين كشيد.
چله كشي مانند طراحي و رنگرزي مي تواند يك پيشه مجرد در مجموعه حرفه قالي بافي باشد. تفسير اين كلام اين است كه يك چله كش الزاماً نبايد بافنده باشد. او پس از خاتمه چله كشي مي تواند بافت فرش را نيز انجام دهد و يا اينكه به سراغ دار ديگري براي چله كشي برود. كارش تا حدودي دقيق تر و فني تر از بافنده است. محاسبي است كه با آگاهي از نقشه فرش، تعدادتارها و نوع آن ها و طول و عرض فرش را محاسبه نموده و به هنگام بروز اشكالات فني قادر به يافتن راه حل هاي مناسب نيز مي باشد.
برحسب محل بافت و سنت هاي بافندگي، چله كشي به دو شيوه زير صورت مي گيرد: چله كشي فارسي – چله كشي تركي.
در چله كشي فارسي ابتدا نخ هاي چله را در روي زمين به دور دو ميخ كه در زمين محكم شده ا ند پيچيده و سپس آن را به دار منتقل مي نمايند درحالي كه در چله كشي به طريقه تركي دو كارگر كه يكي در بالا و ديگري در پايين دستگاه قالي بافي نشسته اند با پرتاب گلوله نخ چله به طرف يكديگر و پيچاندن منظم اين نخ ها در اطراف ميله هاي سردار و زيبر دار اين عمل را انجام مي دهند. اين نوع چله كشي هر چند باعث صرف و قت بيشتري مي شود ولي به علت دقت و نظمي كه در كار وجود دارد نتيجه اي كاملاً رضايت بخش ببار مي آورد.
پس از چله كشي بنابر سنت هاي بافندگي هر محل گاهي يك دو سانتي متر و حداكثر چهار سانتي متر در عرض فرش را به صورت گليم بافت در مي آوردند. گليم بافي در سر و ته فرش الزاماً عملي نيست كه هميشه و همه جا مورد را به صورت گليم بافت در مي آورند. گليم بافي در سر و ته فرش الزاماً عملي نيست كه هميشه و همه جا مورد عمل باشد. بسياري از مواقع فرش ها و قاليچه ها به ويژه انواع متوسط و تجارتي آن ها بدون قسمت گليم بافت به بازار عرضه مي شوند.
اكثراً پس از خاتمه بافت بر روي نخ هاي چله يك رديف زنجيره مي زنند. زنجيره در واقع نوعي قلاب بافي است كه هر بار روي چهار نخ (دو نخ رو و دو نخ زير) صورت مي گيرد. زنجيره ها علاوه بر آنكه لبه هاي فرش را زيباتر و منظم تر مي نمايند باعث آن مي شوند كه گره ها در روي چله فرش حركت نكرده و ثابت بمانند.
گره زني
گوشت و يا قسمت اصلي فرش با گره هايي كه بر روي تارهاي قالي زده مي شوند به وجود مي آيد. اين گره ها در حقيقت رشته هاي كوتاهي از پشم و يا ابريشم هستند كه به دور دو تار مقابل پيچيده شده و گره مي خورند. بر اساس شكل فيزيكي گره ها را به دو نوع متقارن و نا متقارن تقسيم مي نمايند.
گره متقارن: گره متقارن تكه كوتاهي از يك رشته پشم و يا ابريشم است كه به دور يك جفت تار مي پيچد و از ميان آن ها به بيرون كشيده مي شود. نام هاي ديگر اين نوع گره عبارتند از: گره بسته و گره گوردس و در اصطلاح فرش هاي بافته شده با اين نوع گره را ترك بافت مي گويند.
گره نامتقارن: در اين نوع گره نيز يك رشته پشم و يا ابريشم دو تار چله را در بر مي گيرد با اين كيفيت كه اين رشته پشم و يا ابريشم يك چرخ كامل به دو يك تار و يك نيم چرخ به دور تار ديگر مي زند. نام هاي ديگر اين نوع گره عبارتند از: گره باز و يا گره سنه و در اصطلاح فرش ههاي بافته شده با اين نوع گره را فارس بافت مي گويند.
كاربرد گره فارسي بيشتر در استان هاي شرقي و جنوب شرقي و مركزي ايران و در مراكز بافندگي كرمان، يزد، اراك، قم، نائين، كاشان، اصفهان و هم چنين در ميان ايلات تركمن رايج است و بافت فرش هاي با گره تركي بيشتر در بين بافنده هاي ايلات قشقائي، بختياري، شاهسون، افشار، كرد و قالي باف هاي استان هاي آذربايجان، كردستان، كرمانشاهان، همدان و زنجان مرسوم است. قالي بافان مشهد و تهران برحسب عادت و سنت يكي از دو نوع گره فارسي و يا تركي را به كار مي برند.
تشخيص نوع گره در فرش بافته شده چندان آسان نيست. شناسايي آن در فرش هاي درشت بافت شايد با سهولت بيشتري ميسر باشد در حالي كه در فرش هاي ريز بافت و متراكم با كمك ذره بين اين تشخيص امكان پذير است. در هر صورت براي شناسايي نوع گره بايد فر ش را در امتداد پودها به طرف پشت آن تا نمود تا بطن آن ديده شود در صورتي كه حلقه گره به وضوح قابل رؤيت نباشد و پرزها مانند دسته هاي علف از جسم فرش در كنار پودها روئيده شده باشند و نخ پود در ميان دو رديف گره به صورت خطي مستقيم ديده شود گره از نوع سنه و يا فارسي است و در حالي كه حقه گره در اطراف پرز به وضوح ديده شود و نخ پود به شكل خط دندانه داري به چشم بخورد گره از نوع گوردس يا تركي است.
هر اندازه تعداد گره هاي فرش در واحد سطح زيادتر باشد مرغوبيت و استحكام قالي زيادتر و طرح و نقشه آن بهتر مجسم مي شود.
تعداد گره بر حسب نوع فرش در واحد سطح بسيار متغير مي باشد در فرش هاي ده بافت و هم چنين در فرش هاي ايلياتي بطور معمول تعداد آن ها كمتر و در فرش هاي ظريف شهر بافت تعداد آن ها گاهي به ارقامي در حدود يك ميليون گره در متر مربع سر مي زند. به عنوان مثال تعداد گره در فرش هاي بافته شده در روستاها و شهرهاي آذربايجان از 18 تا 70 عدد در هر هفت سانتي تر طول (از 660 تا 10000 گره در دسي متر مربع) تغيير مي كند. در اصطلاح به تعداد گره در واحد طول رج نيز مي گويند به عنوان مثال در قال 50 رج تبريز در هر هفت سانتي متر آن 50 گره زده شده است.
در صورتي كه فرش با دقت بافته شود به طور معمول تعداد گره در واحد طول و عرض آن يكسان است ولي بسيار اتفاق مي افتد كه تعداد گره در مقياس معيني از طول فرش (امتداد تار) بيشتر از تعداد گره در همين مقياس در عرض فرش (امتداد پود) باشد و دليل آن كوبيدن پودها و گره ها بر روي نخ هاي چله مي باشد.
هرگاه هنگام بافت، ضخامت پودها و خامه فرش بنا بر ضرورتي تغيير نمايد و يا شخص بافنده هاي جاي خود را با ديگري عوض كند و يا تراكم چله ها كم و زياد شود عيب هايي مانند بالا زدگي و پايين زدگي (طول فرشينه نسبت به مقياس اوليه اي كه بافنده در نظر گرفته بود كم و زياد مي شود) بروز مي كند و يا به عبارتي ترنج فرش حالت مركزيت خود را از دست داده و جابه جا مي شود.
فرش ها را بر حسب تعداد گره هاي آن در واحد سطح مي توان به طريق زير طبقه بندي كرد:
1- فرش هاي درشت بافت كه در اصطلاح بازار به آن ها خرسك گفته مي شود از 360 تا 500 گره در دسي متر مربع.
2- فرش هاي نيمه درشت بافت كه در 500 تا 1000 گره در دسي متر مربع.
3- فرش هاي با بافت متوسط از 1000 تا 2000 گره در دسي متر مربع.
4- فرش هاي نيمه ظريف از 2000 تا 3250 گره در دسي متر مربع.
5- فرش هاي نيمه ظريف از 3250 تا 5000 گره در دسي متر مربع.
6- فرش هاي فوق العاده ظريف از 5000 تا 10000 گره در دسي متر مربع.
7- فرش هاي استثنائي كه اغلب از رشته هاي ابريشم بافته شده و تعداد گره هاي آن متجاوز از 10000 گره در دسي متر مربع مي باشد.
براي تعيين تعداد گره هاي فرش، يك واحد معين از مساحت آن را در پشت قالي و يا قاليچه انتخاب كرده و گره هاي موجود در آن را مي شمارند (اين شمارش را مي توان در فرش هاي ريز بافت با كمك ذره بين هاي مدرج و مخصوص انجام داد). در پاره اي از قطب هاي بافندگي ايران از جمله آذربايجان و كرمان حاصل ضرب گره هاي شمارش شده و يا رج شمارها را در طول و عرض 7 سانتي متر معيار اندازه گيري قرار مي دهند. به عنوان مثال فرش 50 رج تبريز معرف آن است كه در 7 سانتي متر مربع 2500 و در يك متر مربع رقمي معادل 510000 خواهد بود.
در بسياري از مناطق بافندگي معيار 5/6 سانتي متر را براي تعيين تعداد گره ها به كار مي برند ولي در حقيقت بهترين و عملي ترين طريقه شمارش گره ها در مساحت يك دسي متر مربع و حاصل ضرب اين رقم در مساحت كل فرش مي باشد. براي دقت بيشتر مي توان اين شمارش را در چند نقطه مختلف از فرش تكرار نموده و معدل آن را ملاك محاسبه قرار داد.
در پايان مبحث گره زني اگر به گره هاي جفتي و يا تقلبي كه با تأسف رواج آن در بين پاره اي از بافندگان موجب خدشه دار شدن شهرت و سلامت اين صنعت و ركود صادرات آن شده اشاره اي شود بي فايده نخواهد بو.
گره هاي جفتي و يا تقلبي را از هر نوع تركي و فارسي به جاي آن كه بر روي دو نخ تار بزنند بر روي چهار و يا شش رشته تار مي زنند. اين تقلب را در فرش هاي درشت بافت با كمي دقت مي توان تشخيص داد ولي در قالي هاي ريز بافت به ويژه هنگامي كه در آن ها پودهاي رنگي به كار رفته باشد بسيار مشكل است.
با اين نوع گره زني گرچه از مدت بافت بسيار كاسته مي شود ولي در عوض حاصلي جز فرش هاي پوك و بي دوام نخواهد داشت.
با شرح دو نوع گره باز و بسته به مزاياي روش هاي فارس بافت و ترك بافت نيز بطور مختصر اشاره اي مي كنيم. از آن جايي كه گره هاي تركي از نوع بسته مي باشند. بنابراين فرش هايي كه با اين نوع گره بافته مي شوند تا حدودي داراي استحكام بيشتري مي باشند و علاوه بر آن به علت استعمال قلاب گره زني بافت فرش هاي ظريف در اين روش با سهولت بيشتري صورت مي گيرد. در روش فارس بافت عمل گره زدن به علت عدم استعمال قلاب مشكل تر ولي پود زدن آسان تر و به طور كلي سرعت كار بيشتر خواهد بود. اين روش معايب به نسبت بيشتري در مقايسه با طريقه ترك بافت مي بينيم كه از همه مهم تر ضايعاتي است كه به دست بافنده و آسيب هايي است كه بر اثر كوبيدن شانه سنگين بر پيكر فرش وارد مي شود. بافت فرش هاي ظريف در اين طريقه به علت شل بودن چله ها و تراكم تارها و تا حدودي مشكل تر است.
پود گذاري و پرداخت فرش
پس از زدن يك رديف گره و حصول اطمينان از محكم بودن آن ها بر روي شبكه تارها عمل پود گذاري را انجام مي دهند. به اين طريق كه يك رشته نخ را كه در اصطلاح به آن پود مي گويند از لابلاي تارهاي فرش گذرانيده و بر روي گره ها قرار مي دهند. جنس اين پودها بر حسب نوع فرش و سليقه بافنده ممكن است از پنبه – پشم و يا ابريشم به رنگ سفيد و يا رنگ هاي ديگر باشد. پودها عمل انسجام و يك پارچه نمودن قسمت هاي بافته شده و اتصال گره ها در بطن فرش را انجام مي دهند.
بيشتر فرش هاي ايلياتي يك پوده و به عكس غالب فرش هاي ده بافت و شهري دو پوده هستند كه در اين صورت يكي از پودها ضخيم تر از ديگري انتخاب مي شود. پود ضخيم به طور معمول براي پر كردن بطن فرش و پود نازك جهت ايجاد نظم و توازن به كار مي رود. پود نازك اگر به صورت مناسب روي گره ها قرار گيرد عمليات بافت و پود زدن در رديف هاي بعدي بسيار آسان تر خواهد بود. از آن جايي كه پود نازك از پشت فرش به خوبي ديده مي شود لذا از روي حالت آن مي توان نظم گره ها و كيفيت بافت را متوجه شد.
در برخي از مراكز بافندگي بنابر سنت هاي محلي گاهي به قصد سريع به پايان رسانيدن فرش سه تا پنج پود زده مي شود كه كاري است غير اصولي و خارج از استانداردهاي يك فرش مرغوب.
بعد از گذرانيدن پودها به وسيله شانه مخصوصي (در مناطق بافندگي ترك زبان شانه كوچك و كم وزن و در مراكز فارس زبان بزرگ و سنگين است) گره هاي زده شده را در روي چله به طرف پايين شانه كرده و به عبارت ديگر آن ها را مي كوبند به نحوي كه بطور كامل در جسم فرش فرو روند.
در صورت استفاده از نخ هايي با كيفيت ها و شماره هاي مختلف به هنگام پود گذاري و يا عدم دقت در عمل شانه زدن و كوبيدن يك نواخت گره ها، عيوبي از جمله تورفتگي و يا برآمدگي در فرش پيش مي آيد و يا حاشيه كج از كار در مي آيد كه امكان رفع آن ها تا حدودي در موقع بافت فرش با تبديل نخ هاي كلفت به نازك و يا برعكس و يا شانه كوبي منظم ميسر است.
بعد از بافت چند رديف، استاد كار كارگاه به وسيله قيچي مخصوصي سر ريشه ها را با دقت زياد و بصورت يكنواخت مي چيند و يا به گونه اي كه در برخي از مراكز قالي بافي ايران مانند كرمان و تهران عمل پرداخت را با ماشين هاي برقي مخصوصي انجام مي دهند.
چنانچه پرزهاي قالي پس از بافت زياد گرفته شود به گونه اي كه پرزها با لمس كردن با دست احساس نشوند در اين صورت به ارزش فرش لطمه فراواني وارد آمده است. اين قبيل فرش ها را در اصطلاح فني «ته خواب» و يا «خواب كوتاه» مي گويند.
پرداخت فرش يكي از حساس ترين مراحل بافندگي است و تنها كساني قادر به انجام آن هستند كه در اين كار تجربه فراواني داشته باشند چه با كوچك ترين غفلت حاصل كار پرزحمت بافنده به هدر داده مي شود. سنگ زدن عمل ديگري است كه به هنگام پرداخت گاه گاه بر روي فرش صورت مي گيرد. در اثر اين عمل فلس هاي الياف پشم كاملاً صيقلي شده و ضمن اينكه رنگ هاي اضافي بر روي الياف از بين مي روند و فرش حالت مخملي و ابريشمي مانند پيدا مي كند.
ارتفاع پرز فرش مانند ساير مشخصات ويژه آن مانند نوع گره، تعداد پود، طول ريشه و غيره از ضابطه هاي تشخيص محل بافت فرش بوده و بر حسب عادت و سنت و محل بافت ميزان آن متغير است. بايد بدانيم ارتفاع پرز باي مرور زمان كاسته شده و به اصطلاح فرش پا خورده شده و در نتيجه نقشه و طرح آن تجسم و تجلي بيشتري پيدا مي كند.
فرش هاي پرز بلند بيشتر مصنوع دست بافندگان ايلياتي و روستايي بو بطور اخص آن هايي كه محل زيست آن ها نقاط سردسير است مي باشد. البته برخي از مراكز بافندگي كه فرش هاي پرز بلندي را بر اساس سنت و يا بر اساس تقاضاي بازارهاي داخل و خارج مي بافند از اين امر مستثني هستند. اين فرش ها هم چنين بيشتر مقبول خريداران نقاط سردسير داخل كشور و كشورهاي سردسير اروپايي و ايالات متحده آمريكا مي باشند و به عكس فرش هاي با پرز كوتاه بيشتر در مراكز بافندگي شهري بافته شده و معمولاً بافت ظريفت تري داشته و بيشتر مقبول بازارهاي كشور هاي عربي و معدودي از كشورهاي اروپايي مانند ايتاليا و فرانسه مي باشند.
فرش ها را از نقطه نظر ارتفاع پرز مي توان در سه گروه زير طبقه بندي كرد:
1- فرش هاي با پرزهاي به ارتفاع 2 تا 4 ميلي متري در گروه فرش هاي پرز كوتاه
2- فرش هاي با پرزهاي به ارتفاع 4 تا 10 ميلي متري در گروه فرش هاي پرز متوسط
3- فرش هاي با پرزهاي به ارتفاع 10 تا 20 ميلي متري در گروه فرش هاي پرز بلند
به قسمت هاي ابتدائي و انتهايي تارها كه از بالا و پايين فرش خارج شده و به چشم ديده مي شوند. در اصطلاح ريشه مي گويند و طول آن بسته به سنت هاي بافندگي و محل بافت به نسبت زيادي تغيير مي نمايد. ممكن است اين ريشه ها را به دسته هاي مساوي تقسم كرده و آن ها را از قسمت هاي انتهايي به يكديگر گره بزنند و يا همانطور آزاد آن ها را رها سازند.
محاسبه زمان بافت
تعيين زمان بافت يك تخته قالي و يا قاليچه در مركزهاي گوناگون بافندگي ايران به طور دقيق تا حدودي دشوار است و دليل ان نيز سرعت عمل متغير بافندگان هر ناحيه در گره زني و ساير عمليات مربوط به بافت مي باشد. بافندگان مزد بگير كه بر اساس تعداد گره اجرت كار دريافت مي دارند علي الاصول ناچار به تندكاري هستند در حالي كه تك بافاني كه براي خود مي بافند به احتمال عجله اي در تند كاري نداشته و به جاي سرعت زياد و زود به پايان رسانيدن كار كيفتيت مطلوبتري را براي دست بافت هاي خود طالب هستند. عمل تند بافي در قطب هاي بافندگي هر ناحيه نيز گاهي متغير است. به عنوان مثال در بخش آران (كاشان) بافنده ها تند كارتر هستند در عوض در راوند بخش وابسته ديگري به اين شهر بافنده ها كند كارتر و با دست بافت هاي شسته رفته تري هستند.
به طور كلي محاسبه زمان بافت كه يك تخته فرش به اين شرح است (به عنوان مثال شهر تبريز در نظر گرفته مي شود). براي بافت يك قالي 3×2 متر چهل رج (40 گره در 7 سانتي متر) توسط بافنده ماهري كه روزانه 5000 گره مي زند 392 روز وقت لازم است بر اساس فرمول زير:
مساحت يك گره ذرعي بر حسب سانتي متر مربع 49=7×7
تعداد گره هاي موجود در يك گره ذرعي مربع 1600 = 40×40
مساحت يك قالي شش متري بر حسب سانتي متر مربع 60000 = 300×200
تعداد گره هاي ذرعي مربع در مساحت يك قالي شش متر مربعي 1224 = 49 ÷ 60000
تعداد كل گره هاي موجود در مساحت اين تخته فرش 1958400 = 1600 ×1224
تعداد روزهاي كار براي بافت فرش 392 = 5000 ÷ 1958400
در بافت يك تابلوي ظريف با رج شمار صد (100 گره در 7 سانتي متر) به اندازه ههاي 25/1×1 متر، كل گره ها رقم 999/549/2 است كه از حاصل ضرب 1428 گره در  عرض و 1785 گره در طول فرش بدست آمده است. ساده در حدود 440 روز  تخمين زده مي شود. نكته قابل توجه در بافت اين گونه تابلوها تهيه مقدمات اوليه و آماده سازي مصالح از قبيل تهيه نقشه، نطقه چيني و آماده كردن تعداد قابل توجهي كلاف هاي رنگي متناسب است كه كارفرما كم و بيش يك سال وقت براي آن صرف مي كند

+ نوشته شده در  سه شنبه پانزدهم فروردین 1391ساعت 23:54  توسط دریا  | 

قالی بافی در دوره های پیشین

 

   قالی بافی در دوره های گذشته

پیدایش فرش  تنها بر اساس رفع احتیاج و توسط چادرنشینان و قبایل صحراگرد صورت گرفته است پژوهشگران اروپائی در گذشته در اثر تحقیقات خود به این نتیجه رسیده بودند که تمدن های باستانی مصر و ‌آور گهواره فرش بافی جهان بوده اند و شواهد نسبتاً معتبری نیز در صحت این مدعا در اختیار داشتند . از جمله مندرجات تورات به هنگامی که در فصل هجرت قوم بنی اسرائیل در باب آرایش خیمه ها و استفاده از قالی سخن می راند و هم چنین ستون یادبودی از شلما نصر دوم آشوری که در آن نقش دو تخته فرش با ریشه ههای بلند حکاکی شده است.
فرضیه این محققین که قدمت بیشتر و اصالت کمتری داشته و بیشتر بر مبنای گفتاری استوار بوده و یا اشاره بر نمونه ای غیر از فرش حقیقی چون نقش سنگی آن دارد با کشفیات باستان شناس معروف روسی به نام «ردنکو» که در نیمه اول قرن اخیر در میان توده های یخی موفق به کشف یک تخته فرش گره دار می گردد به کلی دگرگون شده و در نتیجه مهد قالی بافی از سواحل نیل و رودخانه های دجله و فرات به آسیای مرکزی تغییر مکان می دهد. در سال ۱۳۲۸ شمسی (۱۹۴۷میلادی) پروفسور ردنکو قطعه فرش گره داری را که در اصل به عنوان پوشش اسب به کار می رفته است در قبرهای مستور از یخ چادرنشینان صحراگرد در محلی به نام «پازیریک» واقع در هشتاد کیلومتری مرز مغولستان در میان کوه های آلتائی کشف می نماید. این فرش که قدمت آن به ۲۵۰۰ سال قبل می رسد در اندازه های ۸۳/۱×۲ متر و با ۳۶۰۰ گره در دسیمتر مربع و در رنگ قهوه ای مسی و سبز روشن بافته شده است. تصویرهای حاشیه آن با شکل های متداول در دوره هخامنشی و نقش های تخت جمشید شباهت فراوان دارند و در زمینه مرکزی آن تصاویر ستاره هایی چهار پره ای شبیه شکل های منعکس شده بر روی اشیاء کشف شده در لرستان مربوط به این دوره در درون مجموعه ای از قاب ها محصور شده اند.
درباره سابقه تارخی این فرش با اهمیت که در موزه «آرمیتاژ» لنین گراد نگهداری می شود پرفسور ردنکو معتقد است که در زمان مادها و یا پارت های قدیمی بافته شده است. بنابر نظریه یکی از پژوهشگران معروف به نام «دیماند» در فرش پازیریک ترکیبی از طرح های آشوری و هخامنشی و سکائی بکار رفته ا ست. او نیز مانند ردنکو عقیده دارد که مبدأ این فرش از ایران است. یکی دیگر از صاحب نظران فن به نام «اولریخ شورمان» پا را از این فراتر نهاده و عقیده دارد که این فرش در آذربایجان بافته شده است. در حالیکه «یان بنت» معقتد است که با وجود فاصله ای متجاوز از ۳۵۰۰ کیلومتر از کوه های آلتائی تا مرزهای کنونی ایران، احتمال آنکه این فرش کار بافنده های ایرانی باشد بسیار ضعیف است. نامبرده در تاریخچه فرش پازیریک در کتابی تحت عنوان «قالیچه ها و قالی های جهان» قاطعانه تأکید می کند که مهد هنر و فن قالی بافی در شرق آسیا و در میان اقوام مغول بوده و از آنجا به نقاط غربی آسیا و از جمله ایران رسیده است.
پروفسور ردنکو در ادامه کاوش های باستان شناسی خود چندی بعد تخته فرش دیگری را با بافت ظریف تر در فاصله یکصد و هشتاد کیلومتری پازیریک در محلی به نام باسادار کشف نمود. در اینجا باید یادآور شد که قبل از کشفیات ردنکو یکی دیگر از باستان شناسان روسی بنام «کوزلف» در ناحیه ای بنام نوئین اولا واقع در سیبری موفق به یافتن تکه هایی از یک فرش ضخیم بافت گردیده بوده که تاریخ بافت آن را بعد از فرش پازیریک دانسته و آن را به بافنده های دوره هخامنشی منتسب نموده اند.
قرائن تاریخی تأیید کننده این نکته است که قالی بافی در زمان ساسانیان رونق داشته است و در ارتباط با این مطلب سالنامه چینی «سوئی سو» مربوط به سال های ۵۹۰ تا ۶۱۷ میلادی یعنی اندکی پیش از انقراض سلسله ساسانی در میان کالاهای ایرانی از قالی نام می برد.
در تأیید مجدد وجود قالی بافی در این دوره، به فرش معروف «بهار خسرو» اشاراتی داریم. ابوجعفر محمد جریر طبری در تاریخ طبری (۳۲۱-۲۲۵ هجری قمری) نیز به شرحی که می آوریم درباره این قالی اظهار نظر کرده است:
« … که یک قالی بسیار عالی کار ایران موسوم به بهار خسرو در قصر تیسفون به طول ۴۵۰ قدم و عرض ۹۰ قدم موجود بوده است … » در حالیکه دکتر ربرت بامبان نویسند و پژوهشگر ایرانی مقیم امریکا ابعاد این فر ش مزین به جواهرات گرانبها را درکتاب خود به نام «آیا می دانید که» ۲۴×۲۶ متر ذکر کرده است.
وجه تسمیه این قالی زربفت و گرانبها به آن جهت است که نقشه آن نمایانگر باغی آراسته با گل ها و پرندگان و جوی های آب روان بوده است. این فرش زیبا و نفیس به روایتی به هنگامی که خسرو پرویز پادشاه ساسانی مغلوب «هراکلیوس» امپراطور رم گردید به دست سپاهیان غالب افتاد و به گفته ای دیگر، این همان فرش معروف «بهارستان» است که در شکست یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی سپاهیان عرب آن را به غنیمت بردند.
در مدت دویست سالی که ایران تحت تسلط اعراب بوده هنر قالی بافی دچار رکود گردید و از پیشرفتی که در زمان ساسانیان داشت بازمانده ولی این امر به آن معنی نبود که این حرفه دچار توقف کامل شده باشد چه همچنان در گوشه وکنار این سرزمین بافت قالی و قالیچه با روند بطئی تری ادامه داشت. یادآوری این نکته در این جا ضروری است که عرب ها در هیچ یک از دوره های تاریخی خود به فن قالی بافی اهمیت قابل توجهی نشان ندادند حتی این روزها نیز بافت قالی و قالیچه حرفه ای نیست که اهالی کشورهای عرب زبان را به خود جلب کند و به استثنای کشورهای شمال افریقا مانند مصر و تونس و مراکش ساکنان سایر کشورهای عربی با تمام علاقه ای که به خرید این متاع دارند با وجود این از کار در کنار دارهای قالی روی گردان هستند.
رکورد فن و حرفه قالی بافی در ایران تنها تا زمان خلفای تجمل پرست اموی که در کاخ های افسانه ای خود بی نیاز از قالی گرانبها و نفیس ایرانی نمی توانند باشند ادامه می یابد در این دوره در مأخذ تاریخی در شرح تحفه ها و هدایای حکام محلی برای خلفای حاشیه نشین دجله مکرر از قالی ایران نام برده می شود. بنا به نوشته ابن خلدون (۷۳۲-۸۰۶ هجری قمری) جزء خراج سالیانه ناحیه طبرستان و گیلان به مأمون خلیفه عباسی ششصد تخته قالی و قالیچه وجود داشته است.
در تأیید وجود کارگاه های قالی بافی حتی بعد از تسلط اعراب در ایران حجت ما نوشته های مورخین و جهان گردان عرب و فارسی زبان است که به قالی و قالی بافی ایران اشاره های متعدد دارند منتهی مراتب در سال های اولیه تسلط اعراب تا حدود زیادی این حرفه به بوته فراموشی سپرده شد. ولی با گذشت ایام به ویژه بعد از جنبش های استقلاب طلبانه بار دیگر قالی بافی در ایران احیاء شده و رونق گرفت. از جمله این یادآوری های تاریخی اشارات ما به حدود العالم – تاریخ بیهقی – معجم البلدان و نوشته های مقدسی و ابن بطوطه جهان گردان عرب است که مراکز قالی بافی ایران در سیستان – فارس – آذربایجان – بخارا – قائنات – خوزستان – طبرستان و گیلان را در آثار خود مکرر نام برده اند.
ترکان سلجوقی در سال ۴۱۶ شمسی محدوده وسیعی از خاک ایران را به تصرف خود درآورده و در آذربایجان و نواحی مرکزی و غربی ایران استقرار یافتند. با این تهاجم زبان و فرهنگ آنان نیز به این سرزمین آورده شد و با هنر و فرهنگ ایران مخلوط گردید و در نتیجه طرح های قالی ایران در این برخورد فرهنگی متأثر از طرح های سلجوقی شد. امروزه از فرش های ایرانی مربوط به این دوره اثری وجود ندارد. ولی به احتمال تشابه آن با نمونه فرش هایی که در مسجد علاءالدین در قونیه (پایتخت سلجوقیان) دیده شده اند می توان چگونگی آن ها را حدس زد. در این باره با قید احتیاط می توان اظهار نظر کرد که طرح های قالی این زمان با خطوط شکسته و بدون انحناء بوده و هم چنین ظرافت بافت آن ها نیز به پایه فرش های بافته شده در دوره های بعدی نمی رسیده است.
رونق قالی بافی ایران تا زمان حمله مغول ادامه می یابد در اشعار منوچهری، ناصر خسرو – انوری – عنصری به قطعات و قصایدی بر می خوریم که در آن ها ذکری از قالی و رنگرزی آن دوره به میان آمده است. ولی با هجوم سپاهیان مغول، قالی بافی مانند سایر فعالیت های هنری تا مدتی متوقف می شود.
در دوران تسلط تیموریان بر ایران (۷۴۸-۸۸۴ شمسی) بسیاری از ویژگی های هنری ایران دست خوش دگرگونی های اساسی می شود. در این دوره با نفوذ فرهنگ چینی در صنایع ظریفه ایران که مانند تأثیر نقاشان و مجسمه سازان ایتالیائی در کار هنرمندان اروپای قرون هجده و نوزده میلادی است کار نقاشان و هنرمندان ایرانی به مرزهای کمال نزدیک می شود.
در زمینه نقش قالی تغییرات حاصله چنین بود که طرح های هندسی رفته رفته به طرف طرح های با خطوط منحنی گرایش یافته و موتیف هایی مانند پیچک ها، گل ها، نخل های بادبزنی، توده های ابر مانند، قارچ ها، انواع حیوانات و پرندگان افسانه ای و معمولی مانند اژدها، سیمرغ، گربه وحشی، آهو و مانند آن در طرح های نقش قالی ایران ادغام می گردند. با مشاهده مینیاتورهایی از بهزاد نقاش معروف و هم چنین در بوستان سعدی و ظفر نامه (شرح فتوحات تیمور لنگ) می توان به سهولت دگرگونی طرح های قالی در این دوره را درک نمود.
هنرهای معماری، نقاشی، خطاطی و قالی بافی در اواخر حکومت تیموریان بویژه در زمان حکمرانی شاهرخ میرزا (۷۷۹-۸۵۰ هجری قمری) و فرزند هنرمندش بایسنقر در نهایت کمال و اهمتی بودند.
بایسنقر خط ثلث را در کمال استادی می نوشت و قرآن بزرگ و نفیسی به خط زیبای او موجود است و به علاوه کتیبه مسجد گوهر شاد مشهد را شخصاً خطاطی کرده است. این شاهزاده با ذوق و ایمان به تشویق هنرمندان دوره خود علاقه و اشتیاق خاصی نشان می داد. معروف است بخش مهمی از ثروت افسانه ای را که امیر تیمور از غارت گری های خود بدست آورده بود فرزندان و نوادگانش چون شاهرخ میرزا، بایسنقر، الغ بیک و سلطان بایقرا در راه اعتلاء هنرهای زیبای ایرانی مصروف داشتند و در دوره تیموریان شهرهای سمرقند، بخارا، شیراز و به ویژه شهر هرات پایتخت این سلسله به صورت مراکز مهم قالی بافی ایران در می آیند.
بعد از تیموریان حکام سلسله های قره قویونلو و آق قویونلو که در غرب ایران فرمانروایی داشتند مرکز سیاسی خود را در شهر تبریز قرار دادند. در این دوره فرش های زیبایی در این شهر بافته شد. به این گونه حدس زده می شود که فرش هایی که به اوایل دوره صفویه نسبت داده شده اند به احتمال در این زمان در تبریز بافته شده اند.
سفیر جمهوری و نیز «جوزپه باربارو» در دربار«اوزن حسن» (۸۴۷-۸۵۶ شمسی) از حکام آق قویونلو بارها از قالی های گرانبهایی که در کاخ او دیده سخن گفته است. با تأسف امروزه از این قالی های نفیس هیچ گونه اثری باقی نماند ه است.
قالی بافی در عصر صفویه (۱۱۳۵-۹۰۷ هجری قمری)
در دوره صفویه هنرهای معماری، کاشی کاری، نقاشی، خطاطی، تذهیب و قالی بافی به حد کمال و درخشش خود رسیدند. در این دوره هنرمندان ایرانی به خلق آثاری آن چنان دل انگیز و زیبا می پردازند که هرگز همتایی نمی یابند. طرح های قالی از خلاقیت و نبوغ هنرمندان این عصر چنان بارور می شوند که پس از گذشت چند صد سال هنوز مورد تقلید بوده و با همه کوششی که برای گشودن راهی به فراسوی چهارچوبه هنری این دوران معمول گردیده جز در تعدادی معدود توفیق چندانی نصیب طراحان نقش قالی نگردیده، گویی تمام نگاره ها و نقوش ممکن از پیش به دست این هنرمندان چیره دست طرح و تکمیل شده است.
قالی بافان این دوره با استفاده از این طرح ها در حدود یک هزار و پانصد تخته قالی و قالیچه از خود باقی می گذارند که برخی از آن ها به صورت شاهکارهای مسلم قالی بافی دنیا ثبت می شوند. در این دوره قالی بافی از حالت یک پیشه روستایی و چادرنشینی به مقام یک حرفه با اهمیت در کارگاه های شهری تغییر موضع داده و تجارت و صدور آن به کشورهای اروپایی شروع می شود.
در سفر نامه های «تاورنیه» و «شاردن» و سایر کسانی که در آن موقع از ایران دیدن کرده اند به پیشرفت قالی بافی و مراکز متعدد بافت فرش در شهر های اصفهان، کاشان، تبریز و کرمان اشارات فراوان شده است.
فرش های بافته شده در این دوره را بر اساس طرح های آن در گروه های زیر طبقه بندی می کنند. ترنج دار، گلدانی، شکارگاه، گلدار هراتی، درخت و بوته،‌ باغی، لهستانی

منبع: صادرات فرش ایران

+ نوشته شده در  یکشنبه سیزدهم فروردین 1391ساعت 23:27  توسط دریا  | 

رفوگری

 

   رفوگری فرش

رفوگری هنری است که بعداز هنر قالی بافی به وجود آمده ومحرک ایجاد آن نیز احتیاج بوده است زیرا هر فرش امکان دارد در معرض فساد قرار بگیرد و به مرور زمان آسیب ببیند. بنابراین تا زمانی که در سالن و خانه ها فرش وجود دارد هنر رفوگری نیز باقی خواهد ماند، در حقیقت می توان گفت که هنر رفوگری مکمل هنر فرشبافی است. نام اولین کسی که مبادرت به رفوگری کرده است مثل نام اغلب سازندگان، ناشناس وگمنام مانده است. این نیک مرد هر کسی بوده گمنام زیسته وگمنام نیز مرده است بدون اینکه خود بداند که به عالم فرش چه خدمت ذی قیمتی عرضه کرده است و چه بسا هنرمندانی که بعد از بنا نهادن زیر بنای هنر خود از دنیا رفته اند ودر حال حاضر نام و نشانی از آنان در هیچ یک از کتاب های تاریخ دیده نمی شود و جا دارد برای قدردانی از آنان به روان پاکشان درود بفرستیم و با زنده نگه داشتن هنر آنان از این هنرمندان ناشناخته و ناشناس سپاسگزار ی نمائیم.
ارزش هنر رفوگری وقتی بیشتر معلوم می شود که فرش گرانبهایی در نتیجه پوسیدگی یا بید زدگی یا رطوبت و آتش سوزی و یا کثرت استعمال و حوادث دیگر آسیب دیده باشد که دراین هنگام انگشتان معجزه گر رفوگر به کمک ما می آید و با دستهای سحار و نفس خود روحی تازه به کالبد این قالی مشرف به موت می دهد و با نجات آن از تباهی جلوه و زیبائی تازه ای می بخشد در حقیقت کار رفوگر در این حال به خدمات پزشک و جراحی شباهت دارد که بیمار مشرف به موت را از مرگ نجات می دهد.
هر فرشباف باید کم وبیش با هنر رفوگری نیز آشنا باشد تا در هنگام ضرورت بتواند نیازهای خود و دیگران را مرتفع نماید. البته مهارت و ممارست در این رشته نیاز به تعلیم گرفتن و تمرین وکسب تجربه دارد که رفوگر تازه کار به تدریج مهارت پیدا می کند. قبل از شروع به رفوگری باید فرش مورد نظر را کاملاً گسترده و پشت و روی آن را به دقت بررسی و نوع و میزان آسیب دیدگی ها را تعیین و یادداشت نمائیم. با توجه به این که فرش نوعی منسوج می باشد و در مقابل حرارت و رطوبت و مرور زمان آسیب پذیر است ضایعات را تا حدی می توانیم به صورت زیر طبقه بندی نمائیم:
1- ضایعات ناشی از کهنگی و طول عمر قالی از قبیل پوسیدگی، پاره شدن شیرازه، دررفتگی وفرسودگی چله ها، جر خوردگی و پارگی، رنگ پریدگی و یا ازبین رفتن پرزها و غیره.
2- ضایعات ناشی از حوادث آتش سوزی و سوختگی، بید زدگی، پوسیدگی ناشی از رطوبت ویا مواد شیمیائی، بریدگی با وسایل برنده و چاقو.
ضایعات فوق ممکن است سطحی باشد یعنی فقط به روی پرز های فرش اثر بگذارد و یا عمیق باشد و به چله ها و پودهای فرش نیز آسیب برساند.
عملیات مرمت و پرداخت فرش:
وسایل مورد نیاز هر رفوگر به شرح زیر است:
1- وسایل کار از قبیل: قلاب، درفش ، خواب پشت، دفتين، قيچي، دم باريك(انبردست)، سوزن دردواندازه كوچك وبزرگ، نخ پود، نخ پنبه اي(چله)، نخ ابريشمي، ظرف آب ، تخته، چارچوب چكش، ميخ كش، اتو، كيله، ميخ .
2- نخهای رنگین مطابق رنگ بافت فرش و بر حسب این که فرش کهنه و رنگ رفته باشد باید نخها نیز رنگ رفته انتخاب شود وهمچنین نخهای چله و پودها.
3- نقشه قسمتی از فرش که از بین رفته است باید از روی از روی قسمت های مشابه و سالم فرش تهیه می شود.
رفوگری از نظر کلی شامل مراحل زیر است:
1- شیرازه دوزی: رفوگر باید نخ مناسب با رنگ مناسب از روی شیرازه باقی مانده فرش تهیه سپس به ترمیم خرابیها و قسمتهای از بین رفته شیرازه اقدام نماید. چنانچه نخ های مورد استفاده رفوگر با نخ های شیرازه قبلی هم رنگ نباشد عمل رفوگری مثل عمل وصله کاری به چشم خواهد خورد و ارزشی نخواهد داشت و باعث افت قیمت فرش خواهد شد.
2- پل سازی: در صورتی که چله های اول وآخر فرش از بین رفته باشد رفوگر باید تمام چله ها را با رنگی هم رنگ چله های اول ترمیم نماید.
3- گلیم بافی: گلیم فرش باید مطابق اول وآخر فرش اولیه زده شود.
4- بیدخوردگی: رفوی پشت و روی فرش بید خورده هرکدام روش مخصوص دارد که رفوگر قبل از اقدام باید به قدر کافی مجرب وآزموده باشد تا از رفوی خود رضایت خاطر حاصل نماید.
5- سوراخ شدگی وپارگی، سوختگی، چروک خوردگی همه این حالات ممکن است در اثر کهنگی و مرور زمان پیش بیاید همچنین ممکن است مثلاً در اثر بی دقتی بافنده فرش، قالی روی دار پاره شود.که در هر حال باید رفو با رنگی مناسب رنگ به کار رفته در فرش انجام پذیرد. بدیهی است در صورتی که در انتخاب رنگ و عمل رفو دقت کافی نشود جای رفو شده به چشم خواهد خورد و از ارزش قالی کم خواهد کرد. به طور کلی هم آهنگی رنگ نخهای به کار برده شده در رفوگری با رنگ های اصلی نخهای فرش حائز اهمیت زیادی است.
6- اگر در یک طرف فرش پارگی ایجاد شود می توان آن را از روی نقشه طرف سالم فرش رفو نمود. اگر نقشه دو طرف فرش یکسان نباشد رفوگر باید با توجه به کلیات نقشه فرش، نقشه ای مناسب روی کاغذ شطرنجی طرح نماید سپس عمل رفوگری را انجام دهد. هرگاه فرش بدون نقشه ترمیم شود ارزش خود را از دست خواهد داد.
7- اگر در وسط فرش یا نقطه ای از آن جر خوردگی پیدا شود ( که به طور وضوح دیده می شود) ابتدا باید محل جر خوردگی فرش را از رو یا پشت علامت گذاری کنند بعد همان محل را تا کنند، اگر جر خوردگی به علت خشکی چله ها ادامه یابد نبایدآن را دست کاری نمود بلکه باید حدود جر خوردگی را با ماژیک علامت گذاری کرده بعد آن را با تیغ خیلی تیز از بدنه فرش جدا نمایند سپس قسمت از بین رفته را از روی تعداد چله ها و با نخ های مناسب چله کشی کرده و بعد پود نازک وکلفت را از روی نقشه بافته شده که از بدنه جدا نموده اند به دقت همان نقش و همان رنگ را در بدنۀ فرش پیاده نموده وتمام نمایند.
8- رنگرزی: برای اینکه رفوگر بتواند در هر شرایطی قادر به تأمین مواد مورد نیاز و مصالح ضروری خود باشد باید اصول رنگرزی را یاد بگیرد، زیرا چه بسا اتفاق می افتد رنگی که درسال های قبل به کار رفته است هنگام احتیاج و رفوگری در بازار پیدا نشود و همچنین امکان دارد که نخ های فرش در اثر استعمال تغییر رنگ پیدا کند که تهیه نخ های هم رنگ از بازار به آسانی میسر و ممکن نشود، در چنین اوضاعی لازم است که رفوگر نیازهای خود را شخصاً تهیه نماید و برای این عمل کسب اطلاعات مختصر از رنگرزی ضرورت پیدا می کند.
دستگاه کوچکی به نام پاتیل تهیه شود و با توجه به تجربه ای که رفوگر دارد نخ های مورد نیاز خود را رنگ نماید.
9- گاهی اتفاق می افتد با وجود تمام دقت هایی که به عمل آمده مع الوصف رنگ جای رفو شده با رنگ اصلی فرش کمی مغایرت داشته باشد که در این صورت رفوگر می تواند از رنگ های محلول وآماده استفاده نماید و پس از پایان کار رفوگری، قیچی زدن، کیله کشی، اتوکشی از آن رنگ ها برای تطبیق چله استفاده نماید و بعد روی قسمت رنگ شده، اتوی نیمه گرم ( به مدت ده ثانیه) قرار دهد تا نتیجه مطلوب به دست آید. با این رنگ ها حتی می توان عیب رگه های فرش را نیز رفع نمود اگر رنگ ها ثابت باشد هنگام شستن فرش نیز از بین نخواهد رفت.
منبع:
مجله قالی ایران. شماره سوم. شهریور سال 1377.

+ نوشته شده در  شنبه دوازدهم فروردین 1391ساعت 19:40  توسط دریا  | 

رنگرزی

 

   رنگرزی الیاف قالی

با وجود شاخص بودن طرح فرش اگر هویت واقعی این فرش را از آن رنگ آمیزی آن ندانیم، نقض غرض کرده‌ایم.نمونه قالی نایین این نوع رنگ آمیزی که عموماً به مدد قابلیت رنگ های طبیعی و گیاهی و به دست رنگرزان ماهر  بر این فرش حاصل می شود، کاملاً از رنگ آمیزی فرش های سایر نقاط ایران، به خصوص فرش های رنگین عشایری و روستایی و نقوش پر و رنگ آمیزی متراکم فرش های تبریز و حتی اصفهان قابل تشخیص است.

مشخصه های رنگ آمیزی فرش های نایین، که قسمت عمده ی شهرت خود را مدیون آن است، زمینه ی رنگی از نوع روشن و مات است که همراه با ظرافت و دقت در بافت به نقوش متراکم و پر از پیچش سنتی، آرامشی شگفت انگیز می دهد. اگر این کیفیت را یکی از دلایل اصلی نفوذ فرش نایین در بازارهای جهان بدانیم، شاید تعبیر روان شناسانه ی این امر آن باشد که رنگ های زیبا و آرامش بخش و رؤیا گونه‌ی فرش نایین به نوعی در تعدیل هیجان های فرساینده ی زندگی امروز مؤثر است.

با توجه به این که فرش نایین فاقد قدمت، یا حداقل مدارک مستندی است که دلایل این گونه رنگ آمیزی را توجیه کند، می توان این کیفیت را مدیون آرامش حسرت‌انگیزی دانست که در فضای این شهر کوچک احساس می شود.  

رنگرزی

فرش نایین از درخشان ترین مظاهر کاربرد رنگ‌های طبیعی و سنتی است و سهم بزرگی از شهرت خویش را مدیون این کیفیت است. با وجود این، باید اذعان کنیم که این فرش نیز، به دلایلی که دستاویز بسیاری از رنگرزان ناگزیر یا بی اطلاع است، در کارگاه ها و پاتیل های رنگرزی خویش را بروی انواع رنگ های شناخته و ناشناخته ی صنعتی گشوده است.

شیوه‌ی رنگرزی با رنگ های طبیعی و سنتی با جزیی اختلاف، مشابه سایر مراکز قالیبافی است، که رنگرزی های سنتی دارند و با وجود برخی رنگ های شیمیایی که به صورت کمکی مصرف می شود، هنوز رنگ های طبیعی در منطقه غالب است. تعداد رنگ های مورد مصرف در فرش 11 رنگ اصلی و 4 رنگ فرعی، به شرح زیر است:

  • رنگ های اصلی: کرم یا نخودی، خاکی باز، خاکی سیر، قهوه‌ای، عنابی، نیلی (سرمه‌ای)، لاجوردی، آبی سیر، آبی باز (آسمانی)، لاکی، فیلی (موشی)
  • رنگ های فرعی: یشمی، ماشی، سبز، مسی (صورتی)

مواد اصلی طبیعی برای به دست آوردن رنگ، پوست انار، پوست گردو، روناس، اسپرک، برگ مو، قرمز دانه است و معمولاً رنگ نیل که صنعتی است برای رنگ های آبی و لاجوردی مصرف می شود. برای رنگ زرد از اسپرک و برای رنگ های سبز از اسپرک و نیل استفاده می شود. رنگ فیلی از پوست انار به دست می آید و رنگ نارنجی از ترکیب اسپرک با روناس حاصل می شود.

رنگ قرمز دانه در گذشته کاربری بسیار زیادی در فرش نایین داشته است و اکنون نیز تا حدودی، از آن به علت شهرتی که داشته استفاده می کنند. ماده ی کمکی در رنگرزی خامه های فرش، اسید استیک است (در گذشته از پوست لیمو، لیمو عمانی، و قره قوروت استفاده می شده است). زاج سفید برای دندانه به کار می رود. به علت گرانی و کمبود قرمز دانه، استفاده از رنگ های شیمیایی به صورت کمکی یا اصلی، برای به دست آوردن رنگ لاکی رایج شده است، و دور از منطق نمی‌نماید که این زمان گرایش رنگ های شفاف و یاقوتی حاصل از قرمز دانه ی استفاده شده در فرش های گذشته ی نایین را به طرف قرمز قهوه‌ای، ناشی از این امر بدانیم.

شیوه کاربرد رنگها در ترکیب رنگی قالی نایین

نام رنگ

محل بکارگیری در ترکیب رنگی

بژ (خاکی) سیر

عمدتاً در بندها ونقوش و در نقشه های غلط به عنوان زمینه

بژ (خاکی) روشن

عمدتاً در حاشیه و بندها

کرم (نخودی)

زمینه قالی و بندها

آبی روشن

نقوش

آبی سیر

نقوش و زمینه قالی

سرمه ای

بندها و زمینه قالی

قهوه ای

بندها و نقوش

فیلی (طوسی)

بندها و نقوش

عنابی

بندها و نقوش

لاکی

زمینه قالی

یشمی

عمدتاً در نقوش و در نقشه های غلط به عنوان زمینه

ماشی

نقوش

بر اساس جدول زیر تا حدودی شیوه رنگبندی قالی نایین مشخص می شود.

رنگ زمینه

لچک

ترنج

حاشیه

طره

کرم

گوشه لچک عنابی و لچک دوم سرمه ای

عنابی و سرمه ای

خاکی روشن

خاکی سیر یا آبی سیر

لاکی

گوشه لچک کرم و لچک دوم آبی سیر یا سرمه ای

کرم و آبی سیر

کرم

آبی سیر یا خاکی روشن

سرمه ای

گوشه لچک کرم و لچک دوم خاکی

کرم و خاکی

خاکی روشن

خاکی سیر

آبی سیر

گوشه لچک خاکی روشن و لچک دوم عنابی

خاکی روشن و عنابی

کرم

خاکی سیر

یشمی

گوشه لچک خاکی روشن و لچک دوم عنابی

خاکی روشن و عنابی

کرم

خاکی سیر

+ نوشته شده در  شنبه دوازدهم فروردین 1391ساعت 19:36  توسط دریا  | 

نقش برجسته

 

نقش برجسته

فرش های نقش برجسته معمولا بر روی همان چله کشی بافته های معمولی بافته می شود ، با این تفاوت که در نقوش این فرش ها از کره ای متفاوت به نام گره مضاعف استفاده می شود. این نوع گره که با دو برابر طول خامه معمولی زده می شود باعث فشردگی پرزها و همچنین پرپشتی خامه ها و گره های زده شده می شود. زمینه این نوع فرش با گره ترکی یا فارسی بافته و نقوش همگی با گره مضاعف زده می شود، بعد از هر رج بافت تنها زمینه با قیچی مورد نظر قیچی شده و گره های نقوش همچنان بلند و قیچی نشده باقی می ماند.

    در پایان کار فرش نقوش توسط استاد کار با قیچی مخصوص پرداخت شده و به شکل مورد نظر در می آید.

+ نوشته شده در  شنبه دوازدهم فروردین 1391ساعت 19:34  توسط دریا  | 

تابلو بافی

 

تابلو بافی

تابلو بافی خود به چند دسته تقسیم می شود : ۱- چهره بافی (بافت تصویری)    ۲- منظره بافی 

چهره بافی : این نوع فرشها ، بسیار ظریف و ماهرانه بافته میشوند ومعمولا از تنوع رنگ بالایی بر خوردارند.      نقشه این فرشها اغلب چهره هنرمندان،مشاهیر جهان ویا مینیاتور است .در این نقشه ها بعضی از خطوط ظریف طرح، مانند خطوط لب یا مژه ها از وسط خانه های کوچک شطرنجی عبور کرده اند بنابراین بافنده با مهارت کامل از چندین نوع گره به جای یک نوع گره استفاده می کند.

 منظره بافی : این نوع فرش ها به علت متنوع بودن رنگ و سایه روشنی که در نقشه ها و طرح های مناظر دیده می شود ، نیاز به مهارت و دقت زیاد بافنده دارد. هر بافنده سعی بر این دارد که آنچه از طبیعت الهام می گیرد را به نحو احسنت در بافته خود پیاده کند از این رو جلوه و زیبائی هر تابلو فرش به ذوق و سلیقه بافنده بستگی دارد.

 

+ نوشته شده در  شنبه دوازدهم فروردین 1391ساعت 19:32  توسط دریا  | 

حجم بافی

 

   حجم بافی
 
محمد خوبان فر تبریزی در سال 1326 هجري شمسي در شهر تبريز و در محله دبچي (شتربان) بدنيا آمد. با توجه به علاقه فراوانش از نوجواني در گارگاه قاليبافي مشغول به كار شد . خوبان فر از همان دوران بافت قالي با طرح‌هاي جديد و نقشه‌هاي غلط (غير متعارف) را در فكر خود، مي‌پروراند به طوريكه بعد از پايان كار روزانه طرح‌هايش را در روي دار قالي اجرا مي‌كرد. از طرفي ديگر بعضي از صاحبان كارگاه‌ها بافت نقشه‌هاي غير متعارف را به او محول مي‌كردند. وی براي انجام طرح ابتكاري خود زحمت‌هاي زيادي كشيد تا توانست پس از دو سال موفق به طراحي دار قالي و سه سال نيز براي بافت فرش حجمي وقت صرف كرد. تا اينكه در سال 1365 موفق شد اولين فرش حجمي جهان را ارایه دهد.
 
استاد خوبان‌فر تبریزی در بسياري از نمايشگاه‌هاي بين‌المللي و كشوري شركت كرده و كارشناسان ايراني و خارجي فرش را متحیر كرده است .وي تقدير نامه‌ها و تجليل‌هاي بسياري از نهادهاي دولتي، غير دولتي، موسسات و اشخاص و نمايشگاههاي مختلف داخلي و خارجي دارد. از جمله آنها سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري آذربايجان شرقي، استاندار آذربايجان شرقي، معاون وزير و رييس كل گمرك ايران، وزير جهاد سازندگي، جامعه مخترعين و مبتكرين ايران مدير كل همكاري‌هاي هنري و فرهنگي در بلاروس، مديريت نمايشگاه دائمي آذربايجان شرقي، مدير كل آموزش و پرورش استان ،رييس كل مركز توسعه صادرات ايران و انجمن عملي فرش ايران می باشد.
 
وي آثار متعددي در رابطه با بافت قالي حجمی دارد از جمله كوزه، گلابدان و تنگ برجسته كه استاد براي بافتن آن 11 سال وقت صرف كرده است. استاد تاكنون 5 اثر حجمي خلق كرده است كه عبارتند از: كوزه، گلاب دان، تنگ برجسته، پيكر حضرت مريم، تخت جمشيد. اين هنرمند مبتكر شمايل حضرت علي را به صورت تابلو برجسته، كيف و غيره را نيز در كارنامه هنري خود دارد.
 
كوزه: اولين اثر حجم بافي و طراحي آن از اشکال موجود در طبيعت الهام گرفته شده است. مدت بافت در حدود سه سال و تمامي كارهاي اين اثر از رنگرزي تا آهنگري و تراشكاري توسط استاد انجام گرفته است.داركشي كوزه 99 بار تكرار شده و بافت آن مانند بافت فرش‌هاي معمولي انجام گرفته است.ارتفاع كوزه 70 سانتي‌متر، محيط برجسته‌ترين قسمت آن 135 سانتیمتر و محيط نازكترين آن 50 سانتیمتر است. نقشه كوزه از دو قسمت تشكيل شده است كه تا گلو شاه عباسي و گلوي آن نقشه ديگري است.در بافتن كوزه از مصالح فرش‌هاي معمولي استفاده شده و 43 رنگ در آن به كاررفته است.
 
گلاب دان:گلابدان دومين اثر حجمي استاد است. براي بافت آن در حدود 72 بار چله‌هاي روي دار تغيير داده شده تا يكپارچه از آب درآيد. ارتفاع 53 سانتیمتر، محيط در قسمت تحتاني 39 سانتیمتر، در برجسته ترین قسمت 84 سانتیمتر و در دور گردن 84 سانتیمتر است. اشكال روي گلاب دان شامل 2 كتيبه اسليمي می باشد كه داخل آن با گل و برگ پوشيده شده است.
 
تنگ برجسته: تنگ برجسته بسيار پيچيده‌تر است و بسيار زيباتر از كوزه و گلاب‌دان بافته شده است .اين تنگ نيز مانند دو اثر قبلي يكپارچه و توخالي است و هيچگونه دوخت و دوزي روي آن انجام نشده است. بافت اين اثر هنرمندانه در حدود سه سال طول کشیده است.تمام گل های فرش هایی که برجسته بافته می شود دانه به دانه قیچی کاری شده است . در تنگ برجسته نيز هر گل به فرم خودش با قيچي كنده كاري شده است.
 
مجسمه حضرت مريم : مجسمه حضرت مريم اثر قابل تحسيني است كه به صورت يكپارچه و توخالي، با كنده‌كاري‌هايي كه شايد در نوع خود بي‌نظير ‌باشد بافته شده است. خوبان‌فر تبريزي براي بافت پيكر حضرت مريم نزديك به 5 سال وقت صرف كرده است .اين اثر بلندي دارد و به ابعاد انساني كامل است. در اين اثر 165 سانتیمتر بلندی دارد و به ابعاد انسانی کانل می باشد.در این اثر 60 نوع رنگ به كار رفته و در بافت آن سعي شده است كهنگي و سادگي حفظ شود. براي بافت اين فرش كه از هنر و ظرافت خاصي برخوردار است، 135 بارچله كشي شده است. در اين اثر هيچكس نمي‌تواند نقطه شروع يا خواب آن را پيدا كند.اين بافته در حدود 6 کیلوگرم وزن دارد.
 
تخت جمشيد: پنجمين اثر استاد خوبان‌فر تبريزي فرش حجمي و برجسته‌اي با نام تخت جمشيد است . در اين اثر هنري از نقش و نگارهاي تخت جمشيد الهام گرفته و اشكال و مجسمه‌هاي حكاكي شده در ديوارها و ستون‌هاي باقي مانده در تخت جمشيد به صورت برجسته و بارنگ آميزي‌هاي ظريف و هنرمندانه بافته شده است. پرداخت و قيچي كاري و كنده كاري فرش با مهارت خاصي صورت گرفته است و هر بيننده با يك نگاه مي‌تواند نقش و نگارهاي تخت جمشيد را در آن مشاهده نمايد. بافت اين اثر در حدود سه سال طول كشيده است.
 
شایان ذکر است در یک دیدار صمیمی از طرف اداره فرش سازمان بازرگانی آذربایجان شرقی ، از استاد خوبان فر تبریزی تقدیر به عمل آمد .
+ نوشته شده در  شنبه دوازدهم فروردین 1391ساعت 19:30  توسط دریا  | 

گلیم

 

                   گلیم

  گِلیم یا پَلاس یکی از انواع صنایع دستی زیراندازی و پوششی است که از ابریشم، موی بز، پشم گوسفند و یا دیگر چهارپایان اهلی بافته می‌شود. گلیم به شکل سنتی‌اش، معمولاً برای پوشاندن زمین، دیوار و یا رواندازی برای حیوانات باربر استفاده می‌شود ولی امروزه به عنوان یک پوشش مدرن برای خانه‌های شهری نیز خریداری می‌شود.

این فرش در زبان فارسی نامهای مختلفی دارد. گلیم در افغانستان، گیلیم در اوکراین، بداس در قفقاز، لیاط در سوریه و لبنان، چیلیم در رومانی و همچنین کیلیم در ترکیه و لهستان و مجارستان و عربستان از جمله نامهای متفاوت آن است.


رنگ‌های استفاده شده در گلیم سنتی گیاهی هستند. گاهی گلیم‌ها را برای جلوه بیشتر و کهنه شدن رنگ، با چای و پوست گردو شستشو می‌دهند.

گلیم در سایزهای مختلفی به شکل مستطیل بافته می‌شود از قبیل:

  • ۷۰×۱۰۰ سانتی‌متر
  • ۱۰۰×۱۵۰ سانتی‌متر، که به ذرع و نیم مشهور است و متداول‌ترین اندازه‌است.
  • ۲×۳ متر
  • ۳×۴ متر
  • و کناره‌ها
  • مسند عنبران [ویرایش]

    این نوع گلیم در عنبران، اردبیل بافته می‌شود و می‌توان گفت نقشهای این گلیم از شیریکی پیچ اقتباس شده‌است و معمولاً ترنجی در وسط آن کمتر دیده می‌شود و گل متن که کشمیری نام دارد سراسر آن را با تکرار پر نموده‌است و گلهای دیگری که در این بافته به کار می‌رود عبارتند از: خارا، گل شاه عباسی، گل گرمایی، جفت گل و یک حاشیه در این گلیم وجود دارد که حاشیه چرخی و دیگری حاشیه وکیلی نام گرفته‌اند.

    تفاوت گلیم با فرش در چندین مساله و بصورت عمده در نحوه بافت و اندازه‌است. گلیم نقشه ندارد و در اصطلاح به صورت حسی بافته می‌شود و به ندرت در اندازه بزرگ تر از ۳ متر در ۴ متر مشاهده می‌شود. اندازه‌های سنتی گلیم بر اساس ابعاد چادرهای عشایری که آنها را می‌بافته‌اند شکل گرفته‌است.

    مراحل بافت گلیم [ویرایش]

    نخستین مرحله بافت گلیم چله کشی است. برای این منظور بعد از انتخاب دار ابتدا دو رشته طناب با فواصل دلخواه به موازات زیر دار دستگاه گلیم بافی بسته می‌شود که در اصطلاح چله کشی با عنوان زه دار مورد استفاده قرار می‌گیرد سپس سر نخ پنبه‌ای که دارای ظرافت یا ضخامت مورد نظر بوده. و قبلاً به صورت گلوله در امده به منتها اله سمت راست یا چپ زیر دار گره زده می‌شود آنگاه گلوله نخ را از پشت اولن زه دار و از جلوی دومین زه دار عبور داده و از روی سر دار به پشت می‌برند و از زیر دار خارج می‌کنند

    بعد از چله کشی نوبت به بستن کجویر شده کجویر گاهی با عنوان کجوچو و کوجی نیز از ان یاد می‌شود قطعه چوبی استوانه‌ای شکل به قطر تقریباً چهار سانتی متر و طولی معادل عرض اسمی دار گلیم بافی است

    عمل زنجیر بافی در قبل از بافت گلیم صورت می‌گیرد و به بافنده امکان می‌دهد تا عمل بافت با سرعت بیشتری انجام گیرد.

    بعد از پایان چله کشی لازم است ترتیبی انجام گردد که چله‌های دوانده شدهدر جای خود ثابت بمانند زیرا در حین بافت به دلیل انکه برای ایجاد تراکم در بافت و بیشتر فشرده شدن پودها بر قسمت بافته شده ضربه وارد می‌شود و معمولاً بر اساس طرح ضربات دفتین فقط بر چند چله وارد می‌آید و موجب اشکالاتی خواهد شد ولی پیشگیری از بروز این اشکال مقداری نخ پنبه‌ای هم نمره با نخ چله را به گونه‌ای که سطح تمام قسمت زیر دار بپوشاندرا زیر دار می‌نامند

    در سالهای اخیر روش‌های دیگری معمول شده که روی چله‌ها مقداری چسب مالیده می‌شود تا چله‌ها نتوانند حرکت کنند و در این رابطه روش دیگری قابل اعمال است.

    جغرافیا [ویرایش]

    تقریباً در تمام نواحی ایران به ویژه استان آذربایجان شرقی، اردبیل، استان کرمانشاه، استان کردستان، استان فارس، استان کرمان، استان خراسان، و غیره بافته می‌شود. گلیم‌های سیرجان کرمان، عنبران اردبیل، هرسین کرمانشاه از بهترین گلیم‌های ایران هستند.

    گلیم در کشورهای دیگر آسیا نظیر ترکیه، جمهوری آذربایجان، تبت، نپال و ترکمنستان نیز وجود دارد.

    طرح‌های مشهور گلیم [ویرایش]

    انواع بافته‌های گلیمی [ویرایش]

    نمونه‌ای از یک گلیم فرش شیرکی پیچ که در سیرجان بافته شده‌است.
+ نوشته شده در  شنبه دوازدهم فروردین 1391ساعت 19:27  توسط دریا  |